ایروانی [آیت‌اللٰه]، خانۀ فرهنگ

ایروانی [آیت‌اللٰه]، خانۀ فرهنگ \xāne-ye farhang-e [āyat-ol-lāh] īr(a)vānī\، بنایی مسکونی متعلق به اواخر دورۀ قاجار، واقع در میدان محمدیه (اعدام سابق)، خیابان مولوی غربی، نرسیده به چهارراه وحدت اسلامی (شاپور سابق)، کوچۀ دولت‌آبادی، کوچۀ حاج حسن، بن‌بست اول. 
این بنا متعلق به آیت‌اللٰه میرزا یوسف ایروانی است. وی فرزند آیت‌اللٰه حاج میرزا علی‌آقا (د 1315 ق/ 1897 م)، صاحب حاشیۀ مکاسب، از علمای فاضل تهران بود (حشمت‌الواعظین، 60). میرزا یوسف در 1329 ق/ 1911 م، در نجف زاده شد و در آنجا دروس دینی را نزد استادانی چون آیت‌اللٰه آقا ضیاءالدین عراقی، آیت‌اللٰه حاج شیخ محمدحسین غروی اصفهانی، آیت‌اللٰه آقا سید ابوالحسن اصفهانی، آیت‌اللٰه آقا سید ابوالقاسم خویی و آیت‌اللٰه میرزا عبدالهادی شیرازی فراگرفت. ایروانی پس از درگذشت آیت‌اللٰه اصفهانی، در 1366 ش به تهران بازگشت و در مسجد قندیِ خانی‌آباد به اقامۀ جماعت و وعظ و ارشاد پرداخت. او در 1369 ش، در تهران درگذشت و در مشهد به خاک سپرده شد. 
وی اجازۀ اجتهاد و روایت از میرزا عبدالهادی شیرازی، علامه کاشف‌الغطاء و آقابزرگ تهرانی داشت و کتابی نیز به نام مستند الفتوى فی شرح عروة الوثقى تألیف کرد (شریف رازی، 4/ 383-384). بنابه علاقۀ آیت‌اللٰه ایروانی به تأسیس یک مدرسۀ علوم دینی، فرزندانش در 1370 ش حوزۀ علمیۀ ایروانی را بـا مساحت 1200 مـ2 در خیابـان مولوی، مقابل خانی‌آباد، کوچۀ شهاب‌الدوله دایر کردند (حشمت‌الواعظین، 52-53). 

ویژگیهای معماری

بنا در زمینی به مساحت حدود 700 مـ2، در یک طبقه و نیم و یک زیرزمین ساخته شده است. الگوی خانه از طرح 4 صفه تبعیت می‌کند و توده‌های ساختمانی در ترازی بالاتر از کف حیاط، در 3 جبهه متمرکز شده‌اند. به گفتۀ مطلعان محلی، ساختمان خانه را که سالها رها شده و آسیبهای جدی دیده بود، شهـرداری خریـد، و به‌طورکلی بازسـازی کرد. در ایـن بازسازی، برخی عناصر حذف گردید و برخی تزیینات ضمن عملیات بازسازی انجام گرفت. به‌این‌ترتیب، خانۀ آیت‌الله ایروانی در پلان از وضعیت اولیۀ خود تبعیت می‌کند، اما بخشهایی از نماسازی و تزیینات آن توسط پیمانکار و البته در سطحی نازل و ضعیف صورت گرفته است (طایفه). 
ورود به عرصه از جبهۀ جنوبی صورت می‌گیرد. پس از در ورودی فضایی مستطیل‌شکل در راستای شرقی ـ غربی قرار دارد که هشتی خانه به شمار می‌رود. در ضلع جنوب شرقی هشتی چند پله قرار دارد که به حیاط خانه منتهی می‌شود. حیاط در ترازی پایین‌تر از کف هشتی و کوچه واقع شده است و در ضلع شمالی، جنوبی و غربی آن ساختمانهای خانه استقرار یافته‌اند. تودۀ واقع در ضلع غربی به‌مثابۀ بیرون خانه، محل پذیرایی از مهمانان و ملاقات‌کنندگان آیت‌الله ایروانی بوده است و به‌عنوان بخشی مستقل و منفک از فضای درونی خانه، دارای یک در ورودی مجزا از داخل هشتی است؛ ضمن اینکه دسترسی دیگری نیز از داخل حیاط و از جبهۀ شمال غربی برای آن تعبیه شده است. طبقۀ زیرین ضلع غربی، زیرزمینی را شامل می‌شود که در حال حاضر، نیمۀ جنوبی آن به آبریزگاه تبدیل شده و نیمۀ شمالی آن به‌صورت دو اتاق تودرتو حفظ شده است. زیرزمین حدود 5/ 1 متر از کف حیاط پایین‌تر است و توسط 10 پله از داخل حیاط قابل‌دسترسی است. پس از پله‌های زیرزمین یک اتاق با دیوارهای طاقچه‌بندی‌شده و اتاقی دیگر در ضلع جنوبـی آن قرار دارد. سقف این قسمت توسط لنگه‌طاقهایی با قوس جناغی اجرا شده است که البته قوس طاقها به‌درستی از کار درنیامده‌اند. 
ساختمان شمالی در ترازی حدود 5/ 1 متر بالاتر از کف حیاط ساخته شده و توسط پلکانی از جبهۀ شمالی شرقی حیاط قابل‌دسترسی است؛ ساختمان شمالی شامل 3 اتـاق اسـت که توسط درهـای میـانی به یکدیگر راه دارنـد و مقابل آنها ایوانی سراسری امتداد یافته است. نیم‌طبقۀ زیرین بخش شمالی با اختلاف چند پله در ترازی پایین‌تر از سطح حیاط واقع شده و شامل 3 اتاق است که درِ ورودی اتاق میانی در مرکز نما و درِ اتاقهای جانبی در اضلاع شرقی و غربی قرار دارند. ساختمان جنوبی همچون ساختمان شمالی، در ترازی بالاتر از سطح حیاط ساخته شده و توسط دو ردیف پلکان از دو طرف بنا قابل‌دسترسی است. طبقۀ اول شامل یک شاه‌نشین مرکزی و دو اتاق جانبی است. شاه‌نشینْ سالنی مستطیل‌شکل در راستای شمالی ـ جنوبی و دارای سقف گنبدی است. نیم‌طبقۀ زیرین ساختمان جنوبی در ترازی پایین‌تر از کف حیاط واقع شده، و شامل یک فضای مرکزی و 4 اتاق در دو طرف بخش مرکزی است. گویا این بخش در ابتدا حوض‌خانه بوده است؛ چنان‌که در قسمت میانی این فضا، آثار یک حوض هشت‌ضلعی که حذف شده، باقی مانده است. 
نماسازی بنا عمدتاً توسط قاب‌بندی سطوح نما و ریتم نورگیرها و بازشوها صورت گرفته است. گرچه در بازسازی و نماسازی بنا تلاش شده است تا روح یک خانۀ ایرانی قدیمی حفظ، و به بیننده القا شود، اما در مواردی، همچون نصب پنجرۀ تمام‌شیشه‌ای شاه‌نشین جنوبی، اجرای بخشهایی از سطوح نما از سیمان و رنگ‌آمیزی آن به رنگ قهوه‌ای ــ کـه احتمالاً برای تداعی رنگ رس و کـاهگل انجام یـافته است ــ و نصب پنجره‌های فلزی در طبقـات زیرین، حصول مقصود پیش‌گفته را دچار مشکل ساخته است. نمای بنا در جبهۀ شمالی و در طبقۀ اول، شامل یک ایوان با 4 ستون مدور، دو نیم‌ستون در دو نبش ایوان و 5 بازشو است که با ریتم 1-3-1 و با نعل درگاه هلالی چیده شده‌اند. در طبقۀ زیرین یک دهانۀ ورودی در مرکز نما قرار دارد که در دو طرف آن دو شباک فیروزه‌ای، دو قاب آجرکاری و دو پنجرۀ نورگیر دیده می‌شود. نمای غربی شامل دیوارهایی قاب‌بندی‌شده است که پنجره‌هایی با نعل هلالی دارند. در طبقۀ زیرین این بخش نیز دو دهانه با نعل تخت در منتهاالیه شمالی و جنوبی بدنه و قابهای آجرکاری و یک شباک به چشم می‌خورد. نمای ساختمانی جنوبی شامل یک حجم پیش‌نشسته از باقی سطوح در مرکز نما و دو بخش جانبی است. در بخش میانی، یک پنجرۀ بزرگ تمام‌شیشه‌ای هلالی‌شکل در طبقۀ اول، و دو دهانۀ ورودی با دو روزن و دو بازشو با قوس هلالی در بخشهای جانبی قرار دارد. طبقۀ زیرین ساختمان جنوبی دارای یک دهانۀ ورودی با نعل تخت است که در مرکز نما واقع شده است، و دو ردیف پلکان و دو پنجره نیز متعلق به اتاقهای زیرین بنا در منتهاالیه شرقی و غربی آن به چشم می‌خورد. تزیینات بنا بیشتر در نمای بیرونی به کار رفته، و شامل آجرکاری سطوح نما و لبۀ بام، گچ‌بری سرستونهای ایوان و نیز شباکهای لعـاب‌دار فیروزه‌ای است. همچنیـن وجود دو بادگیر بر فراز ساختمان شمالی و یک روشن‌دان بالای ساختمان جنوبی را می‌توان از دیگر زیباییهای بصریِ بنا به شمار آورد. تزیینات نمای درونی فقط در شاه‌نشین جنوبی به چشم می‌خورد که در قالب یزدی‌بندی سقف با مصالح با گچ و به‌طورساده اجرا شده است. گفته می‌شود این آرایه در وضعیت نخستین بنا وجود نداشته و در دورۀ بازسازی بنا، توسط پیمانکار انجام گرفته است. 
خانۀ مزبور پس از گذراندن یک دورۀ بازسازی در خردادماه 1382، به‌عنوان خانۀ فرهنگ آیت‌الله ایروانی گشایش یافت. این مرکز هم‌اکنون شامل کتابخانه با بیش از 400‘1 جلد کتاب، سالن مطالعه، اتاق رایانه و بخشهای دیگر بوده، و ارائه‌دهندۀ خدمات فرهنگی و هنری به اهالی محل است (طایفه). 

مآخذ

حشمت‌الواعظین، محمدتقی، خاندان ایروانی یا رهنمایان علمی امم، تهران، 1413 ق؛ شریف رازی، محمد، گنجینۀ دانشمندان، تهران، 1353 ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی. 

سیما طایفه